Chuyện vui dưới mái nhà Việt truyền thống – Phần 1

Để dựng một ngôi nhà Việt với hàng chục, hàng trăm chi tiết gỗ, ông “phó mộc” chỉ cần một phương án duy nhất thể hiện trên sào mực
Cho dù xu hướng đô thị hóa ngày càng diễn ra nhanh chóng, việc xây dựng nhà cửa theo kiến trúc phương Tây được ưa chuộng, nhưng có một dòng chảy nhẹ nhàng vẫn tiếp tục lưu giữ những vẻ đẹp kiến trúc, xây dựng cổ truyền mang đậm dấu ấn văn hóa Việt. Đó là xu hướng trở lại xây dựng nhà cửa theo lối truyền thống, có thêm yêu cầu thẩm mỹ cao để thể hiện “thú chơi” của chủ nhân. Danh xưng “phó mộc” Nếu để ý, chúng ta sẽ thấy người chủ trì làm phần mộc (gỗ) của ngôi nhà được gọi là “ông phó” – “phó mộc” hay “phó cả”. Đó là người có tay nghề cao nhất trong nhóm thợ, tuổi tác thường ở bậc cha chú, chí ít cũng cao hơn mọi người trong nhóm; Tại sao không gọi là “thợ cả” với nghĩa đứng đầu cánh thợ trong khi với thợ nề (xây dựng) danh xưng này dùng rất phổ biến? Trả lời câu hỏi này, các ông “phó cả” nổi tiếng ở Hà Tây là Nguyễn Duy Trang (Ngọc Mỹ, Quốc Oai), Nguyễn Quý Ba (Hữu Bằng, Thạch Thất), Phùng Khắc Diện và Phùng Khắc Đông (Phùng Xá, Thạch Thất)…và nhiều thợ mộc danh tiếng khác đều có chung lời đáp: Trong nghề mộc gọi như thế và truyền qua nhiều đời mà không rõ ngọn ngành. Ngay cả bản thân các ông thợ mộc lành nghề được tôn làm “phó cả” cũng không bao giờ có ý định cắt đi cái chữ “phó” mà chấp thuận như một quy định bất thành văn. Đi sâu tìm hiểu chuyện danh xưng nghề mộc, tôi được biết thêm nhiều điều lý thú. Một trong những lý do khá thuyết phục là: tất cả thợ mộc đều có chung một ông tổ nghề, chỉ có người đó mới đích thực là thợ cả, còn các đời thợ được thợ cả truyền nghề trở về sau thì cao nhất cũng chỉ đạt được tầm phó cả”. Hoàn toàn không phải là mặc cảm tự ti vì không thể vươn lên đỉnh cao nghề nghiệp mà ẩn chứa trong đó nết văn hóa Việt Nam: tôn sư trọng đạo, mong muốn trao dồi nghề nghiệp suốt đời không có điểm dừng. Thôi thì cứ là “phó mộc”, một thủ lĩnh nhóm có cái đầu tinh thông nghề nghiệp với một mẩu bút chì dắt tai và tất nhiên không thể thiếu… Cây sào mực Cây sào mực là vật thể hiện trình độ của ông “phó mộc”. Nó là công cụ chuẩn do “ông phó” làm ra dùng để tính toán và điều hành cánh thợ thực hiện toàn bộ phần mộc (gỗ) của ngôi nhà. Có lẽ mãi về sau, lịch sử kiến trúc, xây dựng nhà cửa sẽ không bao giờ còn xuất hiện thêm một công cụ tương tự như thế nữa, bởi không cần phải làm rắc rối thêm cái công cụ tối giản nhưng lại có công năng tối đa như nó. Để dựng một ngôi nhà Việt với hàng chục, hàng trăm chi tiết gỗ, ông “phó mộc” chỉ cần một phương án duy nhất thể hiện trên sào mực. Vật liệu làm sào mực là một thanh tre lấy ngay trong số những cây tre dùng để dựng nhà, có tuổi từ 7 đến 10 năm, đã được ngâm kỹ dưới ao trên dưới một năm để tránh mối mọt và tăng độ bền khi sử dụng. Chiều dài của sào mực từ 5m20 đến 5m50 (chiều dài tối thiểu dùng trong trường hợp làm nhà bình thường có gian rộng thông thủy 2m00, còn chiều dài tối đa để đáp ứng những trường hợp làm nhà có gian thông thủy rộng đến 2m50). Sở dĩ sào mực có chiều dài như vậy là đủ để cho việc tính toán các chi tiết mộc của ngôi nhà với các khẩu độ khác nhau. Khi làm nhà xong, nó được gác lên, vắt qua ba chiếc xà ngang dưới nóc, hai đầu còn nhô ra. Các trường hợp ngoại lệ khác thì người thợ tùy cơ ứng biến nhưng vẫn dựa trên các tiêu chuẩn “thiết kế” cơ bản của cây sào mực. Bản rộng của sào mực thường là 1/4, phổ biến là 1/5 chu vi cây tre , loại tre to bằng hai chét tay người lớn. Cây tre được chẻ ra thành các phần đều nhau và “phó mộc” chọn lấy một trong số đó làm sào mực. Độ dày của cây sào chính là bề dày của thanh tre, được róc qua để bỏ mấu và cạnh sắc, giữ lại được phần trắng phí trong lòng thanh tre để người thợ ghi, vạch hoặc khắc các ký hiệu thiết kế, tính toán lên đó. Ngôi nhà truyền thống của người Việt: khung gỗ, mái lợp tranh hay ngói, thường là nhà ba gian, năm gian hay ba gian hai chái (chái nhà dùng làm buồng ngủ hay chứa thóc lúa, đồ đạc). Dù hình thức nào thì ngôi nhà Việt vẫn có chung một cách dựng của thợ mộc cổ truyền.
02/06/2016 , Đỗ Quốc Bảo – Báo Kiến thức ngày nay – Năm 2006
Chuyện vui dưới mái nhà Việt truyền thống – Phần 1

Gửi bình luận

Tên của bạn *
Email *
Cảm nhận *